THẦN XẠ TRÊN NÚI QUẢ TRỜI

Thần xạ Tráng A Dia

        Theo hoa dự báo thì độ già nửa tháng nữa là tết Mông. Năm nay lạnh. Người già bảo "lạnh cùng đàn" với năm 2015. Băng giá phạt từng mảng rừng. Hậu rét là cháy. Cây phơi xác nỏ phốp tựa liều thuốc súng. Gió Lào như thêm xăng vào, cháy vô phương cứu. Con người có lý do để chối phắt trách nhiệm, để đổ cho thiên nhiên tự sát: Băng làm khô rừng, cây củi khô đánh vào gió tóe lửa…

ÔNG ONG CHÚA

Huổi Háo không xa lắm (cách trung tâm huyện lỵ Mường Ảng - Điện Biên chừng 16 cây số), nhưng lại rất cao. Cao như thể người ta đang định cư trên mây vậy. Với tay là chạm vào lốc nhốc vật dụng nhà trời. Trăng, sao, sương, mây… và đặc biệt là gió, nhiều như sống ở mắt bão. Vào mùa đông, ngọn núi Đá Mài (Dịch nghĩa phổ thông), cây rừng như bị đút cả vào trong ngăn đá tủ lạnh. Gió đông cứng ngay trên hiên nhà…

THĂM THẲM MƯỜNG THÒ

         

         Một thời, nói đến Mường Nhé (Điện Biên), là nói đến sự hãi hùng tột bậc của một vùng đất, gần như biệt lập với thế giới bên ngoài. Chẳng biết có ai đó vì “yêu mến” sự kinh hoàng của Mường Nhé mà dựng chuyện, có cán bộ đi công tác vùng 4 xã Mường Nhé rồi chẳng bao giờ thấy về. Hoặc là hổ vồ, hoặc là lũ cuốn, hoặc là do kinh hãi quá mà đi luôn… Nói gì ngày ấy, ngay cả bây giờ thì Mường Nhé vẫn xa xăm mù tắp, bí hiểm và rùng rợn.

Mường Nhé theo tiếng Xạ Phang là Mường Thò hay Mường Đưa. Mà thực tế cũng đúng thế, từ Mường Tè lớn, thò ra vùng đất Mường Nhé như thách thức thời gian, thách thức vũ trụ, và thách thức cả lòng can đảm của con người. Sau chia tách, người nào đó vui miệng đặt cho Mường Nhé một cái tên khác nữa, cũng không có trong hệ thống các cấp văn bản hành chính pháp qui như hai cái tên nêu trên, đó là Mường Thêm (nghĩa là vùng đất thành lập thêm)…  

MÙA SAY RƯỢU

Cứ mỗi độ hoa pa-chía phủ một màu trắng lay động lên khắp núi rừng, là hai bàn chân như bị "trâu kéo" về phía ấy. Ở đó có tiếng giã bánh dầy đều như nhịp thổn thức sơn nữ tuổi trăng rằm. Ở đó, tiếng kèn lá, đàn môi, khèn bè... (có người giầu liên tưởng gọi là "nhạc tình"), như đồng điệu với hoa rừng, nở rộ khắp các triền xa. Tiếng "nhạc tình" cứ theo gió réo rắt mà đi, cứ theo hương con gái bồn chồn, tìm vào tận dây thần kinh cảm xúc mà "rung", cho "động" mãi lên...

HOA XƯƠNG RỒNG TRÊN CAO NGUYÊN SÍN CHẢI

Mỗi lần nghe ai đó nhắc đến: “rượu Mông pê// dê núi đá// cá sông Đà// gà xương đen…” là lại nhớ Tủa Chùa quay quắt. Bất kì ở thời nào, bốn thứ đặc sản trên cũng đủ sức làm mê mẩn những thực khách khó tính nhất. Chả thế mà ngay người của Điện Biên, hễ có dịp đi Tủa Chùa, nhất thiết phải mang về cho bằng được một trong bốn thứ quà núi của vùng đất được mệnh danh là “tiểu Công viên địa chất toàn cầu Đồng Văn” của Điện Biên. 

VŨ KHÚC SÊNH TIỀN DƯỚI CHÂN NÚI PHA ĐIN

NÀO PÊ CHẦU Ở PU LAU

        Khi chít bạc trắng trên đầu núi Trông Pa Y (mào gà), là lúc tết từ trên nương, trên rừng theo vào bồ, vào hòm và, vào cả những cái… “thủ lợn” còn đang thả rông trên các mảnh nương mãn vụ. Những con gà, con vịt mang trong mình vài ba yến thóc cũng đã khoe ra những bước lặc lè. Người Mông đơ Pu Lau (xã Mường Nhà, huyện Điện Biên) đang đếm lùi từng ngày để mong tới gần hơn tết chính trong năm Nào Pê Chầu. Mười một ngày. Mười ngày. Chín ngày…

CHỢ TÌNH BIÊN ẢI

         Chẳng biết có từ bao giờ, chợ tình Dào San (Chợ của cụm 8 xã phía bắc của huyện Phong Thổ - Lai Châu) họp 4 phiên một tháng vào các ngày chủ nhật. Ngoài việc mua bán, người ta, ai “Có vợ đem theo vợ/ Có chồng rủ cả chồng/ Không có cứ đến chợ/ Sẽ gặp người đi không…” (thơ Trương Hữu Thiêm). Chợ tình là thế, cứ gì phải mua bán. Người ta đi chợ để chơi, để xem, để tìm nhau, hò hẹn nhau, giao đãi nhau… Có người đi chợ mang hàng về. Có người đi chợ mang… vợ về…

NGƯỜI DÙNG MIỆNG VẼ CHỮ

       Mỗi sáng, sau tiếng gà rừng nhắc canh vọng từ trên núi Pắc Bút xuống, hòa vào nhịp trống trường vọng lên từ thung lũng Động Hoa, cũng là lúc chị Mung sập cửa, khóa nhốt “hòn” vàng một cách cẩn thận. Trước khi đi, chị không quên dừng lại, áp tai lên vách. Trong khoảng không lờ nhờ, tĩnh tại của ba gian nhà vách đất vọng ra tiếng vo giấy, tiếng xô dát giường… Đôi khi là giọng nhạc vàng buồn ảo não: “Đời là vạn ngày sầu, biết tìm vui chốn nào…” (Hảo không mặc được áo, quần phải may rộng hoặc xé ống ra mới mặc được).

KHÚC KHUẤT NGÃ BA ĐÈO

        Đèo Chiềng Đông chẳng còn âm tiếng súng. Ngã ba Cò Nòi giờ không còn lấp láp sau bạt ngàn lau và thấp thoáng ban, mà nao nao, mà sừng sững và thanh bình bởi có oai linh của những chiến sĩ thanh niên xung phong ngày đêm đứng thức, như thể canh cho Tây Bắc ngủ. Trời Cò Nòi tháng này ba mùa. Từ nửa đêm đến chín giờ sáng là mùa đông, trưa chiều là mùa hè, còn lại là thu. Heo may se sẽ, gai ốc mơn man khiến những mặt bằng bê tông thô cứng và choáng ngợp ở ngã ba đèo mềm ra như da con gái đang nói lời của mây, của gió…

KỲ VĨ PHA ĐIN

        Mùa xuân đã ngưng lại trên những quả ban, dưới cung đường tất bật đè nặng lên những chiếc gầu xúc, những thảm mìn giăng dọc hai mái núi; đánh lật từng mảng taluy đất, đá xuống để cho con đường ngoắt ngoéo, quoanh co, xếp tầng trên núi Pha Đin thấp xuống, rộng ra, thẳng hơn và ngắn lại; góp phần cùng cả con đường 6 phục vụ kịp thời mục tiêu chiến lược phát triển của vùng Tây Bắc với các vùng khác trong cả nước, cũng như với quốc tế...

GIỌT CHÂU BỖNG NGHẸN GIỮA DÒNG

         Khuya. Chiếc máy tính nóng tính, “treo” như cột cổ chữ nghĩa lên xà nhà. Ngả cái cảm hứng ra tựa ghế. Đêm đông Tây Bắc đổ nước đá vào trong quần áo. Thị trấn nhỏ hôm nay lạ, thanh niên biến đâu chẳng quấy nhiễu gì. Bỗng chuông điện thoại như vạng thông điệp cấp cứu vào đêm. Bà chủ làu bàu sau cú thót người. Bên kia, giọng bạn văn giục thúc: “Nhân vật của ông liệt giường rồi đấy!”.

DƯỚI CHÂN NÚI VÁCH THƯNG TRỜI

        Chỉ cách nhau một tiếng gà gáy, mà đi sao hun hút, sao vời vợi quá. Đúng là gần mắt xa chân mà. Dẫy núi Vách Thưng Trời (tiếng Thái là Pu Pha Phạ) thì đứng ở đâu mà chả nhìn thấy, nhưng tôi muốn nói chuyện khuất lấp dưới chân núi kia. Một lặng lẽ? Một trầm kha? Hay khoảng trũng của con người nó thế? Nghiền xát tới mấy năm trời mà vẫn chưa hiểu! Nằm lọt vào giữa bụng dẫy núi “rào chắn bản”, bản Sẳng, xã Ngối Cáy, huyện Mường Ảng, (Điện Biên) vốn chẳng có biểu hiện gì rực rỡ kể từ đầu thế kỷ 20 đến nay bởi cái sự ngại văn minh, ngại tiến bộ và ngại cả cách người ta đem mình ra nói chuyện như một sự thật. Kinh tế bản Sẳng thì chẳng ai nhắc đến bao giờ, nhưng nợ nần bản Sẳng lại được xem như một trường kỳ ký sự.

CHIỀU DÀI LÒNG DÂN

           Mùa xuân vẫn đang cặm cụi làm việc trên vách núi. Những chùm hoa ban nhõng nhẽo như cô gái Thái đang yêu, khoe sự đẹp hết cỡ ra trước thiên nhiên, làm cho người ta thèm muốn chết. Trên con đường chen chúc mây, núi, đá và vực; ông già mùa đông gầy gộc buông tay khỏi những đoạn cành cong, vội vã chống gậy ra đi, mang theo hơi hướng sương mù và những thớ biểu bì cằn cỗi. Còn ở lại là triệu triệu viên ngọc bích, li ti như những giọt nước mưa, đang lớn phổng lên từng giờ trên điệp trùng kẽ lá…

VỊ ĐẠI BIỂU NGHE LỎM

        Dải sương sớm phủ một lớp dày trên những bờ vai áo chàm vạm vỡ, ngày một xuất hiện nhiều trên các ngả đường dẫn về từ ba vùng của Mường Ảng (Điện Biên). Anh nông dân người Mông Lý A Lệnh (Bản Nậm Chan 2 - xã Mường Đăng) quẳng cái xe máy hãng Hon Đa mới cóng vào sân UBND huyện, nói một câu như để lưu lại chút khí chất cao như rặng núi Pơ Mu vào trong trí nhớ của những người vùng thấp: “Ra thị trấn nhiều như đi chợ, nhưng không lần nào thấy tim mình khó bảo như hôm nay. Bà xã ngồi sau cứ hỏi, mười lăm năm nay dù làm ăn được 100 triệu vẫn không thấy ông vui, sao hôm nay cười mãi, như là bị “ma làm” ấy?”

SÓNG DẬY ĐÀ GIANG

        Từ trên đỉnh Ngụy Sơn (Vân Nam -Trung Quốc), vượt qua Nậm Te (Mường Tè - Lai Châu), con sông Đà trườn mình giữa hai dãy tân kiến tạo đá vôi Phan Xi Păng và Pu Đen Đinh, để rồi lao cắm xuống, bỏ lại sau lưng hàng chục thác nghềnh sôi sùng sục, kéo dài mãi cái hùng vĩ xuống tận Trung Hà ; nơi hợp lưu với sông Thao (sông Hồng) tạo nên một ngã ba kinh tế nổi cực kỳ sầm uất và tấp nập…

ĐẤT GẬP GHỀNH

Như một cái xác cáo, mảnh đất nằm lọt dưới chân đèo Tằng quanh năm mây trắng; vào những năm 70, được người qua đường đặt cho cái tên đẹp như trong cổ tích: “Thung lũng tiên”. Thế nhưng, những người từng gắn bó với “thung lũng tiên” lại không nghĩ vậy.