MỐC SON ĐỎ TRÊN SÔNG ĐÀ

     Đúng 9 giờ 45 phút ngày 3.12.2005, Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải nhấn nút, một tiếng nổ lớn làm rung chuyển đất trời, tiếp theo là hàng vạn tiếng “pháo tay” từ trên vách núi dội xuống mặt khúc sông đã bị thắt lại chỉ còn vài bước chân. Ngay sau đó là lệnh chính thức ngăn sông đà, đánh mốc son cho một cuộc “thay trời” chế ngự con sông vốn vô cùng hùng vĩ và dữ dằn của Tây Bắc ; và cũng bắt đầu một thời kỳ chuyển đổi cơ cấu kinh tế xã hội cho cả vùng miền rộng lớn…

    Hơn 1000 ngày chuẩn bị

       Gần như ngay sau ngày phương án xây dựng thủy điện Sơn La thấp với sản lượng điện năng chiếm 1/4 cả nước (công suát lắp máy 2.400 MW, điện lượng bình quân 10,227 tỷ KWh) được kỳ họp thứ IX, Quốc hội khóa X phê duyệt với tổng số vốn đầu tư là 36.933 tỷ đồng ; trong đó vốn cho dự án xây dựng công trình do Tổng Công ty Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư là 25.624,85 tỷ đồng, vốn cho Dự án tái định cư do UBND các tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu làm chủ đầu tư là 10.294,915 tỷ đồng, vốn cho Dự án các công trình giao thông tránh ngập do Bộ Giao thông vận tải làm chủ đầu tư là 1.013,24 tỷ đồng ; các đơn vị thi công mà Tổng thầu là Tổng Công ty Sông Đà đã bắt tay ngay vào việc xây dựng những hạng mục chuẩn bị cho ngày khởi công như: những cơ sở phụ trợ, công cộng, dân dụng bao gồm các trạm cấp nước sạch, nhiều trạm trộn bê tông, mỏ đá, nhà ở cho hơn 1 vạn công nhân, trường học, và thậm chí là cả bến xe khách tuyến Mường La - Hà Nội… phục vụ thuận lợi nhất cho việc xây dựng công trình. Tiếng là ngày khởi công, nhưng có một sự kiện lần đầu tiên xảy ra ở công trình thủy điện Sơn La đó là lễ khởi công đồng thời với lễ ngăn sông. Mà để ngăn được sông, thì hàng ngàn công việc ở tất cả các hạng mục: Công trình đầu mối, tuyến năng lượng, cơ sở phụ trợ… sẽ phải được hoàn thành. Một khối lượng đất đá được san ủi, đào, bóc với chiều dài nhiều km từ trên độ cao 228 xuống đến 110 mét. Hệ thống giao thông đã đưa rải nhựa vào sử dụng 90 km đường giao thông trong công trường, 30 km đường ngoài công trường. Hàng chục chiếc cầu, cống lớn nhỏ - trong đó có 2 cầu dầm thép lớn bắc qua sông Đà ; đưa vào khai thác 2 nguồn điện cung cấp cho thi công là đường dây 110 KV Sơn La - Mường La và đường dây 220 KV Việt Trì - Sơn La; lắp đặt phục vụ liên tục 4 mạng điện thoại cả di động. Hoàn thành cảng tổng hợp Mường La trước ngày khởi công hàng năm trời để đáp ứng ngay yêu cầu kịp thời phục vụ công trình với hàng vạn tấn máy móc thiết bị, vật liệu vật tư và đất đá, song song với 3 tuyến đường bộ Sơn La - Mường La, Hát lót - Mường Chùm - Na Co và tuyến đường nối từ cảng Tà Hộc với đường tuyến 2 ngã ba Nà Bó. Cùng với trăm công ngàn việc làm ngày làm đêm trên công trường thủy điện là gần 4000/18.900 hộ dân nằm trong 43.760 km² diện tích lưu vực (với dung tích của toàn bộ hồ chứa là 9,26 tỷ m³  nước) của 248 bản, thuộc 31 xã, 8 huyện, thị xã ở 3 tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu đã được di dời thành công đến nơi ở mới mà vẫn giữ nguyên được phong tục tập quán, bảo tồn được bản sắc văn hóa của các dân tộc. Đặc biệt quan trọng hơn cả là việc đắp đê quai giai đoạn I, với độ cao thiết kế là 125,5 - 127 mét, hoàn tất 4,2/4,2 triệu m³ đất đá ; đổ 205.496 m³ bê tông kênh và cống dẫn dòng, - một dòng sông nhân tạo đủ để chứa nước sông Đà kể cả mùa khô lẫn mùa lũ - và hàng trăm m³  bê tông cho các hạng mục khác; lắp đặt xong các thiết bị cống dẫn dòng, ngưỡng van cửa vào, khe van cửa đến từ độ cao114 - 120 mét, trữ được 250.000 m³ đất đá để đắp đê quai giai đoạn II, và hàng ngàn hạng mục nhỏ nữa… để đúng 9 giờ sáng 13.11.2005, 150 kg thuốc nổ đã được bố trí sẵn phá vỡ đê quai, chuyển dòng sông đà sang hướng khác, chuẩn bị cho một cuộc xây dựng giữa lòng sông sâu. Nói về những phấn đấu ấy, anh Vũ Đức Lực - kỹ sư địa hình cho biết có những ngày cao điểm anh em làm việc 3 ca, hoàn thành 200% khối lượng công việc (2.057 m³ bê/ trung bình 1000 m³ bê tông/ngày). 

     Ở tất cả những công trình trước đó thì sau lễ khởi công ít nhất là 2 năm, lễ ngăn sông mới được tiến hành. Chính vì thế mà kế hoạch Chính phủ phê duyệt tổ máy đầu tiên sẽ hoạt động vào năm 2012 và hoàn thành công trình và năm 2015 đã được chính những công nhân thủy điện phấn đấu rút lại vào năm 2010 tổ máy đầu tiên phát điện và năm 2012 sẽ khánh thành toàn bộ công trình. Để làm nên kỳ tích đó, ngót 1 vạn cán bộ công nhân thủy điện (5000 công nhân còn lại sẽ được bổ sung sau lễ khởi công) đã ngày đêm vật lộn cùng với đất đá, bão lụt sông đà, với núi công việc khổng lồ mà các các đơn vị thi công đã hoàn tất, đủ thấy sức phấn đấu và ý chí Việt Nam. Bởi đây là một “công trình nội”, từ công tác khảo sát thiết kế, đến thi công hoàn toàn do người Việt Nam đảm nhiệm, mà đảm nhiệm một cách linh hoạt, gấp rút mà chất lượng vẫn đạt chuẩn quốc tế.

     Sôi động ngày ngăn sông

     Khi mà bầu trời Ít Ong (huyện Mường La - Sơn La) còn dày đặc sương mù, thì từ nhiều phía núi, từng đoàn người đã nối đuôi nhau dài tới vài km nô nức tiến về Hua Đon – nơi đúng 9 giờ sáng ngày 2.12.2005 sẽ diễn ra lễ khởi công và đắp đập ngăn sông đà. Đã từ hàng tháng nay, cả bầu trời Sơn La ngập trong cờ hoa, biểu ngữ. Ngoài công trường, sự hối hả ngày đêm dầm mình trong bộn bề nặng nhọc, thậm chí cả nguy hiểm đến tính mạng như đá lở, mìn văng, máy nghiêng… và ngay cả ông trời cũng thử lòng dũng cảm của những người thợ thủy điện khi bất thình lình đổ từ thượng lưu về một cơn lũ, quyét bất ngờ vào lúc 0 giờ ngày 29 tháng 10. Nước sông dâng lên báo động đỏ, chỉ chực bẻ gẫy đoạn đê quai lực lưỡng, rồi nhấn chìm hàng trăm máy móc, hàng ngàn mạng người đang gồng lên chống trả, trong khi các anh có thể lựa chọn phương án bỏ máy móc thiết bị lại… Nhưng như vậy thì ngày khởi công sẽ phải lùi lại hàng năm nữa, đồng nghĩa với việc ngày khởi công đại công trình lớn nhất Đông Nam Á này lùi lại xa so với dự định, hơn nữa theo các nhà hoạch định kinh tế là: nếu phát điện sớm, mỗi năm nhà máy có thêm 500 triệu USD tiền lãi, đồng nghĩa với việc phát điện muộn chúng ta sẽ mất đi 500 triệu USD/năm - số tiền đủ để giúp hàng ngàn hộ dân thoát nghèo !

       Sau những màn biểu diễn chúc mừng, những lời phát biểu đầy ý nghĩa của các vị lãnh đạo Đảng và Nhà nước, lúc này đây, ngoài những hạng mục công trình cần thiết phải hoàn tất, lòng con sông đã được thắt lại, chỉ một cú nhảy dài cũng có thể từ tả ngạn sang hữu ngạn. Hai bên bờ, hàng trăm chiếc xe chuyên dụng, mang nặng đất đá, cắm cờ chờ hiệu lệnh của Thủ tướng Phan Văn Khải là lập tức đổ xuống chặn đứng con sông. Dòng sông đà hùng vĩ là thế mà hôm nay bỗng nhỏ bé trước dòng người đầy ắp khắp 4 tầng núi, đến từ ba tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu. Họ háo hức chờ đợi một cuộc cách mạng kinh tế trên ngay quê hương vốn còn trăm bề gian khó của họ. Bất chấp bờ núi chênh vênh hiểm trở, bất chấp mặt bằng dành cho lễ khởi công không có chỗ cho mình, người ta trèo lên cây rừng và vách đá để được tận mắt nhìn thấy Thủ tướng Chính phủ nhấn nút mìn, ném đá tượng trưng và phát lệnh ngăn sông; một khoảnh khắc đặt dấu ấn Việt Nam, sức mạnh dân tộc và ý chí cách mạng. Bắt đầu từ ngày mai, ngoài việc cung cấp điện năng, thủy điện Sơn La còn góp phần trị thủy sông đà, nâng tần suất chống lũ từ 125 năm lên 500 năm và cung cấp nước tưới tiêu cho gần 20 triệu dân và hàng trăm ngàn héc ta ruộng lúa, hoa màu thuộc khu vực đồng bằng bắc bộ nói chung, 3 tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu của Tây Bắc nói riêng sẽ mở ra một vận hội lớn để góp phần đưa đời sống người dân, đưa tầm vóc xã hội lên một tầm cao mới - tầm cao của công nghiệp hóa hiện đại hóa đồng hành với cả nước.