CUỘC VIỄN CHINH KHỔ ẢI

Phóng sự

     Một ngày tháng 9/1979, có 2 chuyến xe chở 54 hộ nông dân nghèo thuộc xã An Khê (Quỳnh Phụ, Thái Bình), lên xã Chiềng Sinh huyện Tuần Giáo xây dựng kinh tế mới. Theo kế hoạch ban đầu, công việc của họ là sản xuất lúa giống, làm ngói, nung vôi và lập trang trại chăn nuôi. Tuy nhiên sau 29 năm, những gia đình nghèo ấy đang sống rất chật vật và một số người phải làm những việc không phải “kinh tế mới”...

       Cuộc an cư nhọc nhằn

       Rời Thái Bình với những chiếc tay nải nhẹ bỗng, sau mấy ngày ăn đường ngủ núi, cuối cùng họ cũng đến được “địa chỉ vàng” bấy lâu hằng ao ước để thoát cảnh đồng trũng nước sâu. Ban chỉ đạo “Xây dựng kinh tế mới” nhanh chóng phối hợp với chính quyền địa phương, cắm đất tạm, làm nhà tạm cho 54 hộ dân quây quần cũng tạm ở hai bờ con suối Trâu Chết (thuộc bản Chiềng An, xã Chiềng Sinh bây giờ). Trước khi được chia làm ba đội: Sản xuất giống, ngành nghề (làm ngói, nung vôi) và chăn nuôi, thì nhà nhà túa ra quốc lộ 279 tìm kế sinh nhai. Nhưng đường 279 bấy giờ gập ghềnh, người xe thưa thớt chẳng có lấy một cơ hội kiếm cơm, nên họ lại phải quay về, theo người dân bản địa phá rừng mà ăn - một việc không ai muốn khi đưa họ đến.

       Đợi mãi và rồi cái ngày có cơ hội làm giàu cũng đến. Vài lò ngói, lò vôi được dựng lên, cùng lúc với dăm thửa ruộng được quy hoạch theo dạng cho mượn. Trong khi tinh thần lao động của những người nhân danh đi kinh tế mới bốc cao ngùn ngụt, thì sản xuất vẫn chỉ là bước đầu thử nghiệm. Nhiều người lấy làm lo lắng cho sự bấp bênh, nhưng chẳng ai dám lên tiếng. Cuối cùng nỗi lo thành hiện thực, khi mà chỉ vài năm sau tất cả nỗ lực của họ đều tới đích... phá sản. Nằm lọt vào giữa vùng quê nghèo, chẳng mấy ai có tiền xây nhà mà mua ngói mua vôi. Niềm hy vọng cuối cùng là cung cấp sản phẩm cho thị trường thị trấn Tuần Giáo cách đó những 6km đèo dốc quanh co, khâu vận chuyển hết sức khó khăn. Chăn nuôi không thành, làm lúa giống cũng chỉ được vài vụ, đã thế lại còn nạn trộm cắp đe doạ cướp đi bát cơm vốn đã chả dám đơm đầy. Cái cảnh “con chung” chẳng ai buồn nuôi, cộng thêm sự đói kém chạy ăn từng bữa, vậy là cả 54 gia đình mạnh ai nấy no, mỗi hộ một đường... sống dở.

      “Khổ quá!”

        Vào năm 1990, sau khi biết những người con quê hương đang gặp khó khăn vất vả nơi xứ người, một chuyến xe chở đoàn cán bộ tỉnh Thái Bình lên thăm, họ mang theo tham vọng là đánh giá lại hiệu quả đợt đưa nhân dân đi làm kinh tế mới. Lúc trao cho mỗi hộ một phần quà mang đậm phong vị cố hương gồm 1kg cá khô và một gói bánh cáy, nhiều người ôm nhau và để lại những giọt lệ trên đôi vai áo bạc. Một cán bộ trong đoàn đứng lên xin lỗi và nghẹn ngào xin rút lại quyết định cách đó 11 năm, ông bảo: “Gia đình nào có ý định quay về, quê hương sẽ nhập khẩu và chia ruộng lại”. Được lời như cởi tấm lòng, hơn một năm sau có 22 hộ vừa quay về quê, vừa bỏ đi lập nghiệp ở vùng khác. Năm 2000, 28 hộ dân “kinh tế mới Thái Bình” còn trụ lại đã đệ đơn xin tách khỏi Tà Cơn, thành lập bản Chiềng An với tổng số 44 hộ dân, trong đó có 16 hộ là người dân tộc Thái đan xen vào quần cư không lương, không ruộng, không gia súc và không nghề nghiệp của dân “kinh tế mới”. Con đường kiếm sống chính của những người tiên phong một thời là ra thị trấn Tuần Giáo gặp việc gì làm việc đó: hàng xay, hàng xáo, gánh nước, bổ củi... chỉ mong sao kiếm được vài cân gạo mỗi ngày.

       Theo chỉ dẫn của một người quen, chúng tôi ghé thăm cơ ngơi tương đối “xanh” của ông Chu Văn Các - một người trong đoàn quân “kinh tế mới” năm nào. Nếu cứ nhìn vào mã ngoài: 500m² ao, 5,3ha rừng (trong đó có 800 gốc quế, loại cây 15 năm trước được tiên lượng mỗi cây là 1 chỉ vàng) ngày ngày phủ một màu xanh no mắt xuống căn nhà gỗ lợp ngói khang trang, trong có đồ đạc, tiện nghi khá ổn... thì không ai bảo gia đình ông là hộ nghèo. Nhưng khi tìm hiểu mới biết rừng là của Ban Quản lý rừng phòng hộ Tuần Giáo (tiền thân là Lâm trường Tuần Giáo), ao cũng của Ban Quản lý và đất ở cũng của Ban Quản lý nốt. Thấy có khách, ông Các vác chài ra ao quăng mãi mà chẳng được con gì; rồi ông giơ cái giỏ không, miệng phân bua có phần tội nghiệp: Tận dụng nước suối Trâu Chết (người Thái gọi là huổi Quái Tai), nhưng cứ mỗi vụ rét là cá lại chết như chính cái tên gọi của dòng suối. Chẳng qua nuôi là do tiếc công nắn dòng, đắp đập, nuôi để thi thoảng có tí chất tanh tiếp mấy đứa bạn của con. Bà Nụ - vợ ông Các, nói trong ấm ức: “Chú tính nuôi cá mất nhiều hơn được cũng vì con. Làm cái nhà này cũng vì con mà phải bóp bụng chơi hội thóc hơn 10 năm trời. Trông rừng chẳng có thù lao đâu nhưng trông để được mượn đất mà ở. Đất này, ao này, rừng này là của xã, xã cho Ban Quản lý mượn, Ban Quản lý lại cho chúng tôi mượn. Xin xã cấp đất, xã bảo Ban Quản lý mượn rồi... Trước đây đất rẻ thì không có tiền mua, hy vọng trồng 800 cây quế, mười năm sau bán đi được ngót trăm cây vàng, về quê để đổi đời. Nào ngờ tiền của, công sức bỏ ra suốt 15 năm qua là không kể xiết mà nay bán dóc chắc được 15 triệu đồng, mấy tay chủ thầu xây dựng vào trả 40.000/cây để làm cốp pha. Vợ chồng lấy nhau mấy chục năm trời, mà đến giờ cũng không kiếm nổi mảnh đất để tá túc thân già. Thật khổ ơi là khổ!”.

       Cùng cảnh ngộ với nhà ông Các còn ba nhà nữa, họ chẳng có gì ngoài thời gian đổ cả nước mắt và máu xuống suối Trâu Chết! Nhất là từ khi nạn ma túy tràn qua, khiến 1/3 số gia đình có con bập vào. Đứa chết thì thôi thân làm thân chịu, đứa còn cũng vất va vất vưởng như bóng quỷ hồn ma... Nhà ông Các có 5 đứa con cũng đứa ở đứa “đi” như thế. Người ta thường nói “đẻ con để cậy”, nhưng nhiều gia đình ở Chiềng An lại “đẻ con để... nợ”...

     Sự bứt phá đơn độc

       Năm 1993, chuyện ông Ngô Quang Đợt thuê hàng ngàn mét đất để đào ao thả cá, đã một lần nữa khơi dậy ý chí lập nghiệp cho người dân Chiềng An. Tuy nhiên ông Nguyễn Duy Nhật - trưởng bản, đã không “chạy đua” vì lý do địa hình dốc, đắp ao vô cùng tốn kém cộng với sự khắc nghiệt của con nước, khó có thể hi vọng gì được. Và dường như tiên liệu trên là đúng. Vì đến nay, ngoài một vài loại cá quen thuộc mè, rô, trôi, trắm... đì đẹt cho thu 2-3 triệu đồng/ao/năm, thì không có hộ nào phát triển được các loại đặc thủy sản khác như ba ba, lươn, ếch... chí ít là con giống.

       Ông Nhật chọn con lợn, nhưng do thiếu vốn, thiếu giống và thiếu kiến thức khoa học, nên thu nhập cũng không hơn gì con cá. Bắt đầu từ năm 2006, ông đọc báo, nghe đài và xem đến nghiện chương trình “Bạn nhà nông” của VTV để trở thành người sản xuất giỏi. Mỗi năm ông xuất chuồng hàng chục tấn lợn, thu lãi trên 50 triệu đồng chỉ với 400m² khuôn viên. Hằng tháng ông tiết kiệm được ngót triệu bạc tiền chất đốt, thắp sáng nhờ cái hầm biôga mà ông áp dụng. Ông Nhật cho biết, hiện 44 hộ ở Chiềng An chỉ có 4 hộ nuôi lợn và áp dụng kỹ thuật mới, 40 hộ còn lại dù có muốn cũng không được vì thiếu vốn. Mỗi năm Nhà nước phân bổ cho cả bản vay được 10 - 15 triệu đồng tiền xóa đói giảm nghèo, chia đều ra thì chỉ đủ mua mấy mái gà. Cả bản không đủ điều kiện vay vốn kinh doanh của ngân hàng vì không hộ nào có sổ đỏ, ra thị trấn Tuần Giáo vay tư nhân thì không cần sổ đỏ sổ đen làm gì cho rách việc, nhưng lãi suất 3 -4% thì vái cả nón mà về. Nhiều người không dám ốm, mà có trót ốm cũng cố gắng để không đi viện. Kiến nghị lên trên xem xét cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí nhưng không được, vì lý do phải có ít nhất 2/3 số hộ nghèo mới đủ tiêu chuẩn. Có người chua chát bảo: “Giá mà bản mình có thêm vài hộ nghèo thì tình hình lại hay hơn cũng nên”(?).

       Ngày lại ngày, Chiềng An đang vật lộn với cuộc an cư trên mảnh đất ở nhờ sống gửi. Lúc ông mặt trời đỏ lựng như hòn lửa từ từ chìm xuống dãy núi mờ xa, chúng tôi khước từ những lời mời mọc chân tình của người Chiềng An, để đi như trốn chạy ra thị trấn Tuần Giáo. Dọc đường, chúng tôi không chất lên xe mà chất vào lòng nỗi ám ảnh khôn nguôi, về những con người đang lam lũ, bơ vơ nơi vùng “kinh tế mới”...