CÂY CÀ PHÊ ĐIỆN BIÊN - TƯƠNG LAI XA CHƯA QUA NỔI NỖI LO GẦN

    Từ khi Việt Nam gia nhập tổ chức Thương mại Thế giới, người trồng cà phê tỉnh nhà phấn chấn hẳn lên, với lý do: Từ nay cà phê (gọi tắt là cà) Việt Nam không phải mượn nước trung gian để đến với thị trường tiêu thụ quốc tế nữa. Cái khoản % lãi suất thậm chí cao gấp đôi ba lần giá mua cà tại gốc mà các Công ty xuất khẩu phải chi cho “chiếc cầu nối” ấy sẽ ngẫu nhiên được trả về cho người trồng…

     Vẫn là phấn đấu trên cơ chế cũ

     Ở tỉnh Điện Biên, cây cà phê đã từng có mặt từ mấy chục năm qua, nhưng đó là giống cà thuần chủng (Caturra) của người Pháp mang sang Tây Nguyên Việt Nam từ nửa đầu thế kỷ 20. Giống cà này năng suất cao, ưa trồng dày, chịu hạn tốt, chất lượng thơm ngon, tuy nhiên rất mẫn cảm với bệnh rỉ sắt, bệnh khô cành, khô quả… lại cộng thêm với cách chăm sóc bao cấp nên đã sớm bị đốn hạ. Đến đầu 1990, vùng cà lớn nhất Việt Nam là Tây Nguyên bỗng giành được vị trí thứ 2 trên thị trường Thế giới. Có những nông dân một vụ thu cả tỷ bạc, nên ngành chè, cà phê Điện Biên mới rục rịch khởi động lại vùng nguyên liệu vốn đã từng được biết đến như một sự thuận lợi và an toàn thông qua những nghiên cứu thổ nhưỡng, khí hậu… chi tiết từ cách đây vài chục năm. Với chính sách được coi là bạo tay và không kém phần hiệu quả đó là tạo chính nguồn vốn 135 của Chính phủ, vốn ODA, AFD… của các tổ chức quốc tế nhanh chóng quy ra phân, giống… cho người trồng cà vay dài hạn không lãi. Thế nhưng cũng phải đến 1996, đơn vị chủ quản là Công ty cây công nghiệp Điện Biên (nay là Công ty TNHH cây công nghiệp Điện Biên, xin gọi tắt là Cty) mới tiến hành quy hoạch, ký hợp đồng phân chia đất… cho công nhân trồng một giống cà phê chè mới, ưu thế cao có tên là Catimo (sản phẩm lai tạo giữa cà phê chè Caturra và cà phê vối Mundonovo). Hai năm sau, các khoản hỗ trợ để mở rộng nguồn nguyên liệu có sự điều chỉnh, tất cả những hộ được vay vốn sẽ phải tính lãi suất 0,43%, nhưng Nhà nước hỗ trợ 70%. Do có chính sách tích cực nên đến cuối 2003, diện tích cà toàn tỉnh đã là 400ha, riêng ở Mường ảng chiếm tới 3/4 số đó. Tuy nhiên, ở thời điểm đó, thị trường Thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng có nhiều biến động bất lợi. 1kg cà quả ở Điện Biên bán được 2000 đồng, đấy là phải nhờ đến tư thương mới có được cái giá mơ ước ấy. Người làm cà lao đao với những kho thành phẩm (cà trấu) nằm đắp dấm đón những ông chủ vào dè môi, bỉu mỏ rồi quay ra. Lại thêm vụ Cty bị khởi tố ngày 17.3.2003 với tội danh tham ô và gây thất thoát nghiêm trọng do quản lý trái quy định… Nhưng cái đáng nói hơn cả là, Công ty Nhà nước có tư cách pháp nhân, có cơ chế cộng với nguồn vốn, nguồn nguyên liệu lý tưởng, cùng một đội ngũ 727 công nhân lành nghề, được đào tạo bài bản và được đầu tư một nhà máy chế biến có công suất đồ sộ (1.200tấn/năm) nhưng lợi nhuận cuối cùng chỉ bằng 1/13 anh tư thương ở Mường Ảng chỉ với cái máy cành cạch có công suất thiết kế… 6 tạ/giờ. Để tạo “nhịp tim” sau khi Cty ốm què ốm quặt, ban lãnh đạo mới nhanh chóng thông qua quyết sách, phần nào cứu rỗi vùng nguyên liệu lớn không dễ gì có được sau nhiều năm ở Mường ảng, khi mà diện tích đang mỗi năm một thu hẹp. Đó là cho phép 231 hộ trồng cà, tương ứng với 231 bản hợp đồng kinh tế của Cty được bán sản phẩm ra ngoài, chấm dứt cảnh bị định giá, mà theo người dân, cốt là để người dân không thể nào bán được sản phẩm cho mình(!) Một quyết sách về lý thuyết có thể gây thất vọng cho bất kỳ ai, nhưng trong trường hợp này, thậm chí người ta nhảy cẫng lên vì được mùa và vì được bán. Và thế là cái gì xảy ra đã xảy ra, nhà máy chế biến - niềm hy vọng sống của bà con trồng cà bỗng khoác lên mình một chức năng mới là dùng làm nơi cho mấy bà bật bông phơi chăn, đệm và người dân vùng cao xuống vẽ vòng số 8 luyện lái mô tô. Hiển nhiên là cho đến nay, người dân không hề được hưởng những điều kiện thuận lợi về tiêu thụ sản phẩm như bản hợp đồng màu mỡ mà họ đã được ký kết. Vẫn cảnh cà được giá thì “tư” - “công” tranh nhau, nhưng hễ có tý vấn đề là “công” làm ngơ, còn người dân thì nằm chờ tư thương mặc nhiên… thòng lọng. Theo thông số chúng tôi tiếp cận thì tổng số diện tích cà Điện Biên vẫn là con số dưới 400ha, mặc dù 3 năm trở lại đây, giá cà đã lên gấp 3 lần thời điểm được coi là “lợi nhuận chết”. Riêng Mường Ảng vẫn không có gì thay đổi ngoài 230 ha cà kinh doanh năm 2000, vẫn biết năm 2004, 2005 và 2006 doanh thu đạt từ 50 - 80 triệu đồng/ha. Năm 2006, mới có thêm 35ha trồng mới, và dự kiến năm 2007 người dân tự túc trồng xấp xỉ 100ha nữa - một tốc độ “rùa bò” so với kỳ vọng của lãnh đạo tỉnh là phấn đấu đạt 700ha trên địa bàn Tuần Giáo tới năm 2010.

     Tiềm năng chưa năng động

      Nguyên nhân thì nhiều nhưng lý do có lẽ chỉ có một. Người trồng cà tiếng là công nhân Nhà nước. Làm việc bằng hợp đồng kinh tế, nhưng gặp bất trắc thì đành ngậm ngùi… tai nạn cá nhân(!) Vụ 2005, do thị trường Thế giới cạn kiệt, giá cà Điện Biên đội lên từng ngày, từ 17.000 - 24.000/kg mà người mua vẫn cứ tranh nhau. Chưa thu ráo mà vùng nguyên liệu hơn 600 tấn cà trấu ở Mường ảng đã “cháy” tưởng chừng đến cả… gốc cây. Cty khi ấy tung ra cho hơn 200 bản hợp đồng của họ một điều kiện đầy tính thương mại là nếu ai không bán cà cho Cty sẽ không được cho vay phân, cũng như một số quyền lợi khác. Vừa bước vào đầu vụ 2006, Cty làm một động tác như thể cảnh cáo mọi sự tranh giành của đối phương là chủ động đưa ra giá mua tới 25.000/kg, và vẫn như năm trước, áp đặt điều kiện cốt để không bị “mua tranh bán cướp”. Tuy nhiên cho đến nay, khi mà cơn sốt giao dịch cà phê ảo trên mạng có phần lắng xuống, các tổ chức, cá nhân có năng lực tích trữ cà chuyển từ “cần làm ngay” sang “cân nhắc kỹ” thì bỗng dưng Cty cũng… vẫy tay chào; và vẫn với cách làm cũ rích là thông báo cho công nhân biết thời điểm mua cà phê của Cty kéo dài vẻn vẹn… 3 ngày, nếu ai không kịp bán, sau ngày ấy Cty không mua nữa. Tuy nhiên cái đáng nói là trong thời gian ấy, cán bộ kỹ thuật Cty cũng chỉ kịp tiến hành phân tích chất lượng cà được vài chục/hơn 200 bản hợp đồng của Cty với một đòi hỏi chỉ có… máy mới thực hiện được. Đó là muốn được trả giá 25.000/kg (như ban đầu rao mua) thì cà phải đáp ứng tỷ lệ 13% thủy phần; trong khi nắng hanh như năm nay, phơi hết cỡ cũng chỉ đạt tới 16 - 17%. Có người nói, 13% thủy phần là tiêu chuẩn xuất khẩu, phải được sao, sấy bằng một hệ thống dây chuyền máy móc hiện đại; và tất nhiên giá là hơn 100.000/kg. “Đánh” kiểu ấy thì giá cà phê và cả người dân rơi… tự do là phải. Chúng tôi đến thăm nhà anh Hoàng Văn H. làm 5,5ha cà phê tại khu vực C2, được anh cho biết: “Gần chục năm làm cà phê thua lỗ, năm ngoái được giá vừa trả xong nợ, năm nay thấy Cty quả quyết phải bán giá cao cho họ, mừng quá vay ngân hàng xây nhà, mua xe máy, ai ngờ họ  “văn nghệ” với mình một tí cho vui thôi, giờ thì cà phê đắp đống đấy, Cty thì chẳng thấy đâu, còn 2 cái ông Công ty Thái Hòa và TM Cát Quế Hà Tây phải gió gì gì ấy thì mỗi ngày vào trả 1 giá, nhưng mà là hạ đi. Kiểu này, đành phải ra bảo ngân hàng xem họ có bắt nợ không?”. Nhiều cà nhất Mường ảng phải là anh Phùng Bá Năm, vụ 2006 vừa rồi anh thu hơn 20 tấn cà trấu, nhưng vẫn chất đầy trong kho. Nguyên nhân của việc giá cà chững lại không phải do thị trường quốc tế. Giá cà phê vối - một loại sản phẩm có chất lượng kém tới 1/2 so với cà phê chè tại thị trường Tây Nguyên hiện vẫn ổn định từ 25 - 30 ngàn/kg. Nguồn tiêu thụ chủ yếu của cà Điện Biên là chở vào để “ăn theo” cà Tây Nguyên, như vậy đủ thấy, chỉ có giá cà Điện Biên là bị “nặn”. Sơn La có 2.400ha, nên họ tùy ý lựa chọn đầu ra nào giá trị nhất. Vậy tại sao chỉ một quãng đường ngắn mà các Cty thu mua cà không đến Điện Biên? ở đây vốn có sự không bình thường từ chính mình, cộng với vùng nguyên liệu quá nhỏ, tư thương đủ sức đánh sập đường những đối tác nào có ý định nhòm vào thị trường của họ.

      Được biết, tới đây Trung tâm nghiên cứu cây cà phê Ba Vì (Tổng Cty cà phê Việt Nam) tiến hành đăng ký thương hiệu cho cây cà phê chè Tây Bắc, để tránh bất lợi cho loại sản phẩm đặc biệt chỉ có ở những vùng núi cao này phải tiêu thụ nhờ thương hiệu cà phê vối Tây Nguyên vốn có giá trị chỉ bằng một nửa (biên độ nhiệt độ chênh lệnh giữa ngày và đêm càng cao thì chất lượng cà càng ngon). Theo ý kiến các chuyên gia cà phê của TT thì nguồn tin trồng cà bấp bênh do thị trường Thế giới có chiều hướng chững, giảm là thiếu căn cứ. Hiện nay, giá cà Việt Nam chưa đạt mặt bằng chung nên dù giá cà Thế giới có giảm thì cà phê Việt Nam vẫn tăng. Đặc biệt là cà phê chè Tây Bắc, cứ đạt 2000/kg quả tươi là nông dân có lãi hơn trồng lúa; trong khi giá quả tươi Điện Biên đã đạt 4000/kg. Theo chân những người nông dân, chúng tôi len lỏi qua hàng trăm ha của hàng chục gia đình. Nhà chị Nguyễn Thị Ngọc, khối 4, thị trấn Mường Ảng (ảnh) tương đối mạnh dạn trong việc đầu tư, mở rộng diện tích. Hiện nhà chị có hơn 3ha cà kinh doanh và 14ha cà mới trồng 2006. Chị Ngọc nói đầu tư cà không khó, nhưng trồng cà là nghề của nhà giầu. Để có một ha cà cho lợi nhuận 5-7 chục triệu/vụ cần phải có 5-6 chục triệu đầu tư ban đầu. Hiện tại Nhà nước không có bất kỳ một cơ chế gì hỗ trợ người trồng cà, nên tốc độ mở rộng vùng nguyên liệu đang bị chính sự “lực bất tòng tâm” kéo đuôi lại. Tính bột phát, trồng rồi lại phá, và cả cái bất lợi đầu ra sẽ được giải quyết nếu như chính quyền có thêm những quan tâm mới, thiết thực và mau chóng, nhất định nguồn lợi thu được từ trồng cà sẽ trở thành thế mạnh của tỉnh; khi còn chưa tìm ra một thế mạnh cụ thể nào.