TƯ THƯƠNG LÁI CHIẾC XUỒNG 200 HỘ

Phóng sự

      Công ty cây công nghiệp Điện Biên (Cty) bị cơ quan điều tra Công an tỉnh Lai Châu khởi tố hình sự ngày 17.3.2003 với số tiền tham ô là 380.676.874đ; tiền trốn thuế trong vòng 5 năm trở lại đây là 239 tấn thóc; còn lại 1.300 triệu đồng thất thoát do quản lý trái quy định… và một loạt những hành vi sai phạm ở nhiều lĩnh vực, gây hậu quả nghiêm trọng, đang được tiếp tục làm rõ. Ông giám đốc Cty Trần Nhuận và một vài đối tượng khác cứ mấy hôm một lần cùng nhau lên “thưa chuyện” với cơ quan điều tra, không còn tâm trí nào để điều hành Cty nữa. 400ha cà phê Catimo - loại cây được tổ chức gieo trồng, chế biến và tiêu thụ chính cùng ngô, lúa, mía và bông… mà Cty kinh doanh đang vào thì chín rộ. Cty xem ra đã xuôi tay với một hợp đồng (miệng, còn ém chiến lược trên bàn lãnh đạo) lập lờ cốt chỉ để người trồng cà phê không thể nào bán được sản phẩm cho… mình(!)

       Vùng nguyên liệu béo bở…

       Lo xa, Chúng tôi kéo nhau về Mường Ảng (Tuần Giáo, Lai Châu) - nơi chiếm đến 3/4 diện tích cũng như sản lượng cà phê toàn tỉnh do Cty quản lý - tưởng sẽ gặp đâu đó những cảnh tượng mà số phận cây cà phê đại loại là ngổn ngang gốc rễ la liệt lá cành giống như 390 ha ten và, 356ha trẩu cách đây hơn 10 năm, cũng ở vùng đất này, nguyên nhân vẫn chỉ là không tiêu thụ được. Thế nhưng lo xa mãi chỉ là lo xa, 231 hộ với 300ha cà phê kinh doanh đang đi vào thu hái rầm rộ. Phụ trách Trạm cây công nghiệp Mường Ảng thay cho Cty là ông Đặng Văn Càn, gặp chúng tôi ông cười thật tươi. Câu đầu tiên ông nói về cây cà phê: với sản lượng bình quân tốt bù xấu mỗi ha cho thu trên dưới 13 tấn quả tươi, tương đương 4.500 tấn cho cả vùng nguyên liệu. Vào giờ này (cà phê đã thu được 4 lứa, bằng 60% cả vụ). Nhưng năm nay, Cty đưa ra định giá thu mua của bà con quá thấp so với giá tư thương, đồng thời tuyên bố mở cửa đối với bất kỳ tổ chức, cá nhân nào có nhu cầu tiêu thụ cà phê quả cho bà con. Bằng trách nhiệm của một người đứng đầu từ phía người lao động, ông Đặng Văn Càn đã thẳng thừng bác bỏ định giá ấy và cho rằng: “Không mua thì thôi, hà cớ gì phải định giá thấp để mong đừng có ai bán cho mình và cũng đừng trách là Cty không mua”.

       Rời trạm, chúng tôi đến thăm trang trại của anh Hà Văn Hoan - một trong 3 trang trại cà phê mẫu ở khu C3 - chỉ tính riêng 2,82 ha cà phê ký hợp đồng 50 năm với Cty của anh đã cho thu trong 50 tấn quả mỗi năm. Nếu đem nhân với gia 1,65 ngàn đồng/kg hiện tại tư thương đang mua (thời giá cao nhất công ty mua năm ngoái là 2.000đ/kg) anh đã có tổng thu khoảng 80 triệu. Nhưng do nhà có điều kiện cộng với hiểu biết ít nhiều về lợi nhuận và đầu ra, anh Hoan đã giữ lại tự xát - chế biến thành cà trấu - rồi phơi, phân loại, giá cà phê lên tương đương 2,2 ngàn đồng/kg; như vậy là chỉ bỏ ra ít công, anh Hoan đã làm lời thêm cho mình 28 triệu đồng nữa. Cũng vì thế mà anh là một trong hàng trăm người có khả năng thu mua cà phê để chế biến thêm. Theo anh cho biết, tư thương Lương Văn Kha cách đây 5 năm còn làm nghề xe ôm chạy dọc tuyến Mường Ảng - Tuần Giáo, Mường Ảng - Điện Biên… đã vay vốn mua “lậu” cà phê, rồi đùng cái trở thành tỉ phú. Đơn cử vụ 2002 vừa qua, Kha thu mua được chừng 20% sản lượng cả vùng, trừ chi phí vận tải và chi phí chế biến cũng thu về 200 triệu đồng. Có một điều hết sức nghịch lý là: Tư thương làm ăn manh mún, nhỏ lẻ và thủ công vậy mà thu lời gấp cả chục lần một Công ty nhà nước với 727 công nhân. Với nguồn nguyên liệu lý tưởng, đội ngũ cán bộ được đào tạo bài bản, công nhân lại lành nghề và một nhà máy với công suất thiết kế đồ sộ (1.200 tấn/năm) mà cái được cuối cùng chỉ bằng 1/13 anh tư thương “tay không bắt giặc” với cái máy cành cạch có công suất thiết kế… 6 tạ/giờ.

       … và “trông chờ cả ở tư thương”

       Sau khi cơ cấu lãnh đạo mới kế vị ông Trần Nhuận đã có một quyết sách rất nhanh và cũng rất mới (lịch sử chưa có); Cho phép 231 hộ tương ứng với 231 bản hợp đồng kinh tế của 300ha cà phê ở Mường Ảng được bán sản phẩm ra ngoài. Chừng nào bán không được Cty sẽ mua giúp. Một quyết định đáng ra sẽ gây thất vọng cho bất kỳ ai, nhưng ở đây thì khác. Người ta thậm chí còn nhảy lên mà reo vì được mùa và vì được bán; mà bán được giá nhất và tiện lợi nhất. Mọi năm Cty ôm cả khiến dân trồng cà phê không cựa vào đâu được. Nhà nào “cáo” lắm cũng chỉ bán nổi 5 tạ - 1 tấn ra ngoài, còn lại là chầu chực cả đêm mà xe Cty vẫn chưa về lấy. Năm nay được phép, tư thương len lỏi vào tận bãi thu mua với giá cao hơn, đại trà hơn và thông cảm hơn - không trừ quả xanh, quả lép, quả ép… Đỡ mất công lọc, công chở và công… chờ.

       Chúng tôi tiếp tục đi sâu hơn vào những vùng cà phê được coi là xấu nhất (khu C1) gặp anh Đào Văn Cảnh. Trang trại của anh Cảnh năm nay thu chừng 15 tấn quả, thấy anh hái tới đâu bán liền tới đó, tôi đưa ra phép tính chế biến của anh Hà Văn Hoan; anh Cảnh gạt phắt: “Máy mua rồi không tin lại xem… nhưng nước đâu mà xát, nước đâu mà ngâm cho dã đường bám ở hạt cà phê. Nói thì dễ…”. “Nước ở công trình nước tưới?”. “Có! Nhưng còn bể, 600 triệu đồng, đầu tư xong nước không về. Vậy là vẫn 100% cà phê hạn”. Ra là thế. Được biết, Làng Thanh niên của Tỉnh đoàn bên C2 gồm 18 hộ với 26 ha cà phê và trên dưới 30 ngàn m² màu khác cũng được đầu tư đường nước tưới trị giá 300 triệu đồng, nhưng khi làm rồi nước chỉ còn đủ… ăn. Cả nhà máy đầu tư bằng nhiều tỉ đồng người ta còn để cho rêu xanh cỏ đỏ, chẳng buồn cứu rỗi nữa là đường nước, nữa là chuyện được - mất mùa cà phê của nông dân.

       Pháp luật phải can thiệp

       Mường Ảng đã từng xóa sổ 390 ha ten và 356 ha trẩu chỉ vì sản phẩm dầu, ta - nanh không bán được. Người ngoài đi qua cho đó là cuộc cách mạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng; còn người trong cuộc chua xót nhìn những súc gỗ cao tuổi bị quật xuống, phanh ra, xếp vuông vắn và bày la liệt hai bên vệ đường để chờ… bán củi. Nay cũng trên vùng đất ấy, vẫn những con người ấy, cây cà phê cũng đang đứng trước “thảm họa” tiềm ẩn nếu như căn bản của nó là sự tắc trách, cẩu thả từ công ty mẹ. Kể từ ngày 17.3.2003 Cty bị khởi tố, nhiều người chờ đợi sau những dùng dằng trì hoãn, cho đến tận 15.9.2003 mới diễn ra cuộc họp giữa cơ quan điều tra với đại diện các cơ quan chức năng cấp trên. Để triển khai nội dung cuộc họp, ngày 16.9.2003, cơ quan điều tra ra Quyết định số 147 khởi tố đối với ông Trần Nhuận về tội “Tham ô tài sản” và “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về công tác quản lý gây hậu quả nghiêm trọng”.

       Ngày 10.10.2003 vừa qua, cơ quan cảnh sát điều tra PC16 Công an Lai Châu có Công văn số 818 gửi Thanh tra Bộ Công an một lần nữa khẳng định “sẽ đề nghị truy tố các bị can trước pháp luật”. Tương lai cây cà phê đang chờ một cuộc cải cách, chỉnh đốn mới để hy vọng được nhờ từ phía Cty.